سیمایی از تاریخ ایران باستان

تمدن بزرگ ایران در زمان خسرو انوشیروان پس از ساختن دانشگاه جندی شاپور به اوج شکوه خود رسید. جندی شاپور در کنار شهر هرمز اردشیر (اهواز کنونی) بوده است که به نام سازنده آن شاپور یکم نامگذاری شده است. نام حقیقی اهواز نیز از دو واژه ی هرمز یا هرمزد به چم اهورامزدا و اردشیر تشکیل یافته است. ایران از نخستین روز پادشاهی اردشیر سردودمان ساسانی بنا به رای و تدبیر شاه سخت کوشید و به تحصیل دانش و ادب و دانش نو پرداخت و در فلسفه و ریاضیات و پزشکی و سایر علوم شهره دنیای آنروز گشت. اردشیر پاپکان مردم را به خواندن و آموختن تشویق می کرد و باورمند بود فرزند را باید از کودکی با خواندن و نوشتن آشنا کرد و بجای بازی کردن و تنبلی با سخت گیری او را به فرا گرفتن دانش وادار نمود. فردوسی گفته و اندرز اردشیر را در شاهنامه چنین آورده است:

دگر آنکه دانش نگیری تو خوار           اگر زیردستی و گر شهریار
زمانی میاسای از آموختن   اگر جان همی خواهی افروختن
چو فرزند آید به فرهنگ دار         زمانه ز بازی بر او تنگ دار

                  (اندرز اردشیر از زبان فردوسی)

اردشیر نمایندگانی از خود به هندوستان و چین فرستاد تا کتاب هایی که در آنجا نهاده شده بود آوردند و نیز کتاب هایی از روم آوردند و از آنها نسخه بردای شد و آنچه از کتاب ها در ایران این گوشه و آن گوشه مانده بود بدست آورد و پس از وی پسرش شاپور دنباله کارش را گرفت تا اینکه همگی به فارسی برگردانیده شد. کتاب هایی که اردشیر گرد آورده بیشتر نسک های ایرانی مربوط به دانش زمان زرتشت (درود بر او باد) بوده است که در درازای چند سده شاهنشاهی اشکانیان بدلیل بدعتی که آنان در دین آوردند به بیرون از ایران برده شد، این کتاب ها را زرتشتیان برای اینکه از دگرگونی هایی که ممکن بود حکومت اشکانیان در آن پدید آورد پاسداشت نمایند، با گروهی از موبدان ضمن مهاجرت خود به هندوستان و چین برده شد و در آنجا تا سال ها نگهداری می شد تا این که سرچشمه حکمت و دانش با روی کار آمدن ساسانیان در ایران پدیدار شد.

پس از این که اردشیر کشور را سر و سامان بخشید برای اینکه دین زرتشت را در کشور استوار کند و از نابسامانی هایی که در زمان اشکانیان در دین پیدا شده بود بکاهند می کوشیدند همه ی کتاب های  ایران را که دارای گفتمانی در فلسفه و ریاضیات و پزشکی بود دوباره گرده آورده و به ایران بازگردانند. یکی از کارهای خوب زرتشتیان در گذشته این بود که هرگاه گرفتار قهر و ستم پادشاهان غیرزرتشتی (انیرانی و ایران ستیز) می شدند به نواحی اطراف ایران مهاجرت می کردند و در این رهسپاری همه ی کتاب های دینی و علمی خود را به همراه می بردند. بهترین و نزدیکترین محل برای مهاجرت هندوستان بود و ایرانیان چندین بار در دوره های گوناگون اینکار را انجام دادند. در زمان تازش تازیان (اعراب) به ایران نیز شمار زیادی از ایرانیان که نمی خواستند تن به ننگ سلطه تازیان و آیینشان بدهند به هندوستان مهاجرت کردند. در زمان صفویان نیز از ترس کورچشمی های (تعصبات) زیاد پادشاهان  و فرماندهان محلی به هندوستان پناه بردند و هنوز هم نوادگان آنان در آنجا بنام پارسیان زندگی می کنند و کارهای بزرگ علمی و اداری و بازرگانی را در هند به ویژه در بمبئی در دست دارند که افتخار و سرفرازی بزرگی برای ایران است.

پس از اردشیر، شاپور فرزند او کار پدر را دنبال کرد و پس از گشایش هندوستان با روم وارد جنگ شد و بزرگترین شکست تاریخی را به آنها داد و والرین امپراتور روم را با شمار زیادی از سپاهیانش اسیر کرده  و با خود به ایران آورد و در شهری که تازه ساخته بود جای داد. در این شهر نو دانشگاه بزرگی نیز ساخت که به دانشگاه جندی شاپور در دنیا نامبردار گردید. بنا بر گفته ی فردوسی واژه ی شاپور گرد به این معناست که سازنده و برپا کننده آن شاپور بوده است زیرا واژه ی گرد در زبان پهلوی به معنی شهر است و شاپور گرد یعنی شهر شاپور، همانگونه که دارابگرد یعنی شهر دارا، و همین واژه است که به شمال ایران رفته و تبدیل به گراد در زبان روسی شده مانند لنینگراد و پطرو گراد و لگاگراد و ...

شاهنشاه ایران شاپور یکم اسیران رومی را در گندی شاپور (شاپور گرد) و شوشتر جای می داد. شاپور نخست، گذشته بر ساختن شاپور گرد ( که بخشی از اهواز کنونی را تشکیل می دهد) و پی افکندن دانشگاه گندی شاپور کارهای دیگری نیز انجام داد از جمله ساخت پل و سد  1500 متری بر روی رودخانه کارون که هنوز هم برای برگرداندن آب کارون به کشتزارها بکار می رود. پل عباره و گنج سنگی و بند ترازو و دژ شوشتر از بناهای اوست. همه ی این آثار با دانش ایرانی ساخته شده است، گروهی از خاورشناسان و تاریخ نگاران میل دارند  که بنای آثار بزرگ زمان ساسانیان به ویژه شاپور نخست را به اسیران رومی و مهندسان آنان نسبت دهند و در این کار نیز پافشاری می ورزند اما اینها همه از خامی و کژ اندیشی اینگونه افراد حکایت می کند.